MAKÓW PODHALAŃSKI MA POLSKA

Opis

Maków Podhalański (do 1930 Maków[7]) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie suskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Maków Podhalański. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego. Położone nad rzeką Skawą, w Beskidzie Makowskim, u stóp Bryndzówki (698 m n.p.m.). HISTORIA Pierwsze wzmianki o Makowie jako osadzie starostów lanckorońskich pochodzą z 1378 r., chociaż już w 1358 r. wzmiankowano o istniejącej już rozległej parafii makowskiej oraz kościele. Najważniejszy ośrodek pielgrzymkowy w Karpatach w Polsce przedrozbiorowej. Dzierżawcą Makowa w 1378 roku był Hanko z Zakliczyna, żupnik wielicki – protoplasta rodu Jordanów[8]. Od połowy XIV w. aż do rozbiorów Polski Maków występuje jako wieś królewska i znajduje się na terytorium dawnego starostwa lanckorońskiego. Maków i okoliczne osiedla były dobrami królewskimi – stanowiły Makowszczyznę. Pierwotna osada skupiała się na osiedlu Młyny – Stary Rynek. Na środku starego rynku rosła ponad 400-letnia lipa, lecz spłonęła na początku XXI w. Przy budowie pawilonu handlowo–gastronomicznego Krokus natrafiono na ślady osiedla historycznego i obwarowanie drewniane starego rynku. Na skutek pośpiechu przy budowie, nie przekazano tego zdarzenia władzom miasta, celem przeprowadzenia skrupulatnych badań wykopaliskowych. Przypuszczalnie był to falochron, zabezpieczający centrum osiedla Maków przed wodami rzeki Skawy, która kiedyś płynęła u stóp Makowskiej Góry. Siła wody Skawy przesunęła koryto w obecne położenie, natomiast ludzie wzmocnili nowe koryto budując tamę na osiedlu Jazy. Makowianie od samych początków osady zajmowali się wyrębem drzew z otaczającej Maków puszczy beskidzkiej oraz bednarstwem. Już w XIV w. na potrzeby żupników wielickich zrębnicy z Makowa dostarczali beczki na sól, co czyni bednarstwo tradycyjnym rzemiosłem w Makowie. Wiadomo także, że w XVI w. istniał tu folwark, który historycy umiejscawiają w miejscu stadionu sportowego. Na XVII w. przypada rozbudowa centrum Makowa. Budownictwo wkracza również na stoki górskie. Zabudowania stawiano jedynie z ogólnodostępnego drewna. Dachy kryto gontami. Najazd szwedzki spowodował nie tylko upadek gospodarczy Makowa, ale przyczynił się do całkowitego jego zniszczenia. W 1657 r. król Jan II Kazimierz Waza nadał miastu przywilej wolnego wyrębu drzewa, związany z odbudową po zniszczeniach spowodowanych wojną ze Szwedami. W 1774 r. wskutek I rozbioru Rzeczypospolitej po śmierci ostatniego starosty lanckorońskiego Jana Józefa Wielopolskiego Maków wraz z resztą królewszczyzny lanckorońskiej został przejęty przez skarb austriacki[9]. Po sprzedaży tzw. klucza makowskiego hrabiemu Filipowi Saint-Genois d’Anneaucourt w 1843 r. Maków uzyskał za sprawą nowego właściciela prawa miejskie[9]. Otrzymał herb w 1873 r. W 1844 r. zaczęto budowę huty żelaza Maurycy współpracującej z kuźnicą w Zawoi, lecz ze względu na niską opłacalność została zamknięta w 1863 r. W 1878 Habsburgowie żywieccy wykupili dobra od Maurycego, syna hrabiego[9]. Pod koniec XIX w. Maków został połączony linią kolejową z Krakowem (na pn.) i Chabówką w 1884 roku[9]. Podczas I wojny światowej wielu mieszkańców z Makowa i okolic zaciągnęło się do legionów Józefa Piłsudskiego, który osobiście przebywał w mieście w listopadzie 1914 r. i w 1916 r. Maków dwukrotnie w swej historii był siedzibą starostwa. W 1914 r. z powodu działań wojennych starostwo nie rozpoczęło urzędowania. Ponownie starostwo powołano już w wolnej Polsce w 1923 r. Do powiatu makowskiego wchodził okręg sądowy suski z 10 gminami, jordanowski z 16 gminami oraz makowski z 10 gminami. Przed 1929 r. przyłączone zostały gminy Ponice, Chabówka oraz miasto Rabka. Ogółem powiat obejmował 823 km² powierzchni, a zamieszkiwało go 69 000 mieszkańców (1931) – sam Maków odpowiednio 22,03 km² powierzchni i 4111 mieszkańców. W tym czasie Maków dzięki specyficznemu mikroklimatowi i dogodnym warunkom geograficznym sukcesywnie przekształcał się w duży ośrodek wczasowy dla mniej zamożnych turystów i kuracjuszy. W latach 20. XX w. rozpoczął się okres budowy domów letniskowych, rozwijało się budownictwo miejscowe, a w 1933 r. na stokach Makowskiej Góry wybudowano ośrodek wczasowy dla kolejarzy (późniejsze sanatorium przeciwgruźlicze). Dość pomyślnie rysujące się perspektywy rozwojowe na początku lat 30. XX w. zostały przyhamowane. Złożyły się na to 2 czynniki: likwidacja powiatu makowskiego (pomimo jego bardzo dobrego prosperowania) oraz konsekwencje wielkiego kryzysu gospodarczego. Ostatecznie rozwój miasta zahamowała II wojna światowa. 3 września 1939 r. Niemcy zajęli Maków bez walki. Miasto weszło w skład Generalnego Gubernatorstwa i był miastem granicznym, gdyż na Skawie przebiegała granica z III Rzeszą. Przez cały okres okupacji na terenie Makowa (przede wszystkim w lasach) i w okolicy działała partyzantka, której wielu mieszkańców miasta pomagało. Jednak aktywni byli również Niemcy, którzy swoją siedzibę mieli w willi Marysin, gdzie dokonywano przesłuchań i licznych egzekucji. Do